położenie geograficzne powiatu kazimierskiego

            Obszar, na którym położony jest powiat kazimierski określany jest przez geografów Niecką Nidziańską, która jest częścią Wyżyny Małopolskiej. Ściślej rzecz biorąc powiat kazimierski rozpościera się na części Niecki, zwanej Płaskowyżem Proszowickim.

Pola uprawne   fot. T. Kościółek

Cały teren powiatu kazimierskiego pokrywa less, na którym wykształciły się urodzajne gleby - czarnoziemy. Płaty leśne są tu bardzo nieliczne. Płaskowzgórza i wzniesienia zbudowane ze skał mioceńskich osiągają wysokość do 250 m.n.p.m. (na terenie gminy Kazimierza Wielka nawet do 286 m.n.p.m.). Podłoże lessowe oraz zmieniające się w przeszłości warunki klimatyczne nie sprzyjały powstawaniu lasów. Dlatego też przeważają tu ciepłolubne zarośla z licznie występującą leszczyną. Osobliwością przyrodniczą są tzw. murawy kserotermiczne porastające stoki licznych wzniesień. Są wśród nich rzadkie i prawnie chronione: miłek wiosenny, zawilec wielokwiatowy, dziwięćsił bezłodygowy, przebiśnieg, sasanka i inne.

Z fauny najliczniejszą grupę stanowią owady, szczególnie różne odmiany motyli. Z płazów powszechne są żaby i ropuchy, z gadów – jaszczurki, z ptaków - sowy, bociany białe i czarne, jastrzębie, myszołowy, kruki i kukułki. Z ssaków najczęściej spotkać można zająca, lisa, dzika, jelenia, sarnę, borsuka, gronostaja, gacka wielkoucha i jeża.

Powiat kazimierski znajduje się w zasięgu regionu klimatycznego wyżyn środkowych. Jest to klimat umiarkowany. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec ze średnią temperaturą +18°C, najzimniejszym styczeń o średniej temperaturze - 3°C.

Osią powiatu jest rzeka Nidzica licząca 63 km długości. Źródło Nidzicy znajduje się w Rogowie na północ od Miechowa, na wysokości 280 m n.p.m. Dopływy Nidzicy w okolicach Kazimierzy Wielkiej.

to m.in.: Małoszówka i Jawornik.  Największą osobliwością powiatu są odkryte w latach 60 – tych ubiegłego stulecia źródła geotermalne w Odonowie koło Kazimierzy Wielkiej. Aktualnie nie eksploatowane, być może w przyszłości staną się szansą utworzenia uzdrowiska na naszym terenie.

W OTCHŁANI WIEKÓW

         Urokliwe wzgórza lessowe od zarania dziejów przyciągały gromady ludzkie. Odkąd człowiek poznał uprawę roli i hodowlę zwierząt, jego koczowniczy tryb życia zamienił się na osiadły. Miało to miejsce w młodej epoce kamiennej, czyli w neolicie około 5200 – 3700 p.n.e.. Właśnie z tego okresu pochodzi odkryta ostatnio osada w Zagórzycach koło Kazimierzy Wielkiej. Ludzie ją mieszkający trudnili się rolnictwem, pasterstwem oraz uprawiali rzemiosło (garncarstwo). Prowadzili również liczne i ożywione kontakty handlowe. Sensacją na skalę europejską stały się wykopaliska w Słonowicach (koło Kazimierzy Wielkiej). Odkryto tam unikatowy zespół cmentarno – kultowy znany jako „megality ze Słonowic”. Zabytkowe grobowce pochodzą z przełomu IV/III tysiąclecia p.n.e. i porównywalne są z podobnymi obiektami na Wyspach Brytyjskich, z tą różnicą, że w Słonowicach używano drewna, w Wielkiej Brytanii zaś kamienia.    

              „ Megality słonowickie”                                 Wizualizacja grobowców - szkic

W Opatowcu, opodal łąk zwanych „Kozackimi Błoniami” zlokalizowano cmentarzysko kultury łużyckiej (700 – 400 p.n.e.).  Tam dokonano sensacyjnego odkrycia. Znaleziono szczątki czaszki kobiety, która w chwili śmierci miała ok. 30 lat,  ze śladami trepanacji! W pierwszych wiekach po Chrystusie (okres wpływów rzymskich) przez terytorium powiatu przebiegał tzw. „szlak bursztynowy” od Morza Śródziemnego do Bałtyckiego. Świadectwem są liczne znaleziska monet rzymskich. W Jakuszowicach odkryto ich aż 110! Jest to największe znalezisko monet rzymskich na północ od Dunaju. Również w podkazimierskich  Jakuszowicach odkryto grobowiec księcia Hunów z V wieku n.e. z cennymi elementami wyposażenia takimi jak: miecz, łuk z ozdobami ze złota itp. W połowie X wieku powstał monumentalny gród w Stradowie.

Widok z grodziska w Stradowie

Jest to największy obiekt obronny w Polsce południowej. Uległ zniszczeniu w niewyjaśnionych okolicznościach w XI wieku. Rewelacją okazał się znaleziony latem 2007 roku w Zagórzycach złoty krzyżyk z X wieku. To pierwszy tego typu przedmiot znaleziony na ziemiach polskich. W okresie średniowiecza przez terytorium dzisiejszego powiatu przechodziła tzw. „droga ruska” – czyli szlak z Wrocławia przez Kraków do Kijowa. Szlak  prowadził przez Opatowiec, który już w 1271 roku uzyskał prawa miejskie. W 1342 r. prawa miejskie uzyskał Skalbmierz. Stąd pochodził pierwszy rektor odnowionej Akademii Krakowskiej, Stanisław ze Skalbmierza. Również trzeci rektor w/w uczelni - Mikołaj Gorzkowski pochodził z podkazimierskiego Gorzkowa. Opatowiec był miejscem wielu doniosłych wydarzeń. To tu, król Kazimierz Wielki wydał szereg aktów prawnych. Tutaj też w 1474 roku król Kazimierz Jagiellończyk dał posłuchanie posłom weneckim i perskim. Opatowiec położony u zbiegu Wisły i Dunajca stanowił przez szereg stuleci ważny węzeł dróg wodnych. Miało to wielkie znaczenie dla jego rozwoju gospodarczego, zahamowanego przez rozbiory, kiedy stał się miastem nadgranicznym.

Z Opatowcem związany był też jeden z pierwszych polskich świętych – Andrzej Świerad (ok. 980 – 1034 n.e.). Z Ziemią Kazimierską ściśle był związany „Ojciec literatury polskiej” – Mikołaj Rej. Pobierał nauki w Skalbmierzu, włodarzył w Topoli, Słonowicach i Cudzynowicach. Tu miejsce miała „Krótka rozprawa między trzema osobami: Panem, Wójtem a Plebanem”. Jego imię przyjęła w 2006 roku Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna. Ziemia Kazimierska został spustoszona w czasie „potopu” w 1657 roku. To tędy maszerowała armia Tadeusza Kościuszki na Warszawę. Po trzecim rozbiorze Ziemia Kazimierska znalazła się w granicach Austrii, w 1809 – Księstwa Warszawskiego, zaś od 1815 r. Królestwa Polskiego, będącego częścią Rosji. W czasach niewoli tu potykali się powstańcy styczniowi 1863 r. – pod Sielcem i Drożejowicami, w 1914 r. legioniści Piłsudskiego w Ksanach. W 1845 roku powstała Cukrownia „Łubna”, działająca do 2005 roku. Stała się ona ośrodkiem miastotwórczym dla Kazimierzy Wielkiej. W okresie międzywojennym administracyjnie Ziemia Kazimierska znajdowała się w granicach powiatu pińczowskiego. We wrześniu 1939 roku, cofająca się „Armia Kraków” stoczyła boje pod Kazimierzą Wielką i Ksanami. Po pięciu latach okupacji, w VII/VIII 1944 roku Kazimierza Wielka stała się ośrodkiem Republiki Partyzanckiej, zdławionej krwawą pacyfikacją Skalbmierza. W 1956 roku powstał powiat Kazimierski, funkcjonujący do 1975 roku, następnie reaktywowany w 1998 roku..

ZABYTKI POWIATU KAZIMIERSKIEGO

ARCHITEKTURA MUROWANA

1)      Skalbmierz – kościół parafialny p.w. Św. Jana Chrzciciela, wzniesiony w XV wieku, z zachowaniem pozostałości romańskich z XII/XIII wieku. Są nimi dwie wieże i część prezbiterium. Stalle barokowe z XVIII wieku.

2)      Opatowiec – kościół gotycki, podominikański, przekształcony w XVII wieku, p.w. Św. Jakuba.

3)      Małoszów - kościół p.w. Św. Mikołaja, wzniesiony w 1648 roku, barokowy.

4)      Kocina – kościół p.w. Św. Barbary, zbudowany w 1672 roku, barokowy.

5)      Kazimierza Wielka – kościół p.w. Podwyższenia Krzyża Św., zbudowany w 1663 roku przez Stanisława Warszyckiego - kasztelana krakowskiego, bezstylowy.

6)      Bejsce – kościół p.w. Św. Mikołaja, gotycki, z XIV w., z kaplicą Firlejów z 1600 roku.

7)      Pałac w Bejscach - wzniesiony w 1802 roku, przez architekta Jakuba Kubickiego dla Marcina Badeniego. Jest pierwowzorem warszawskiego Belwederu.

8)      Czarnocin – kościół p.w. NMP, wzniesiony oko. 1360 roku przez Ottona z Mstyczowa, gotycki.

9)      Sokolina – kościół p.w. Michała Archanioła, wybudowany w latach 1651 – 1660.

              Zbory ariańskie z XVII wieku w Cieszkowach i Kolosach.

ARCHITEKTURA    DREWNIANA

1)      Gorzków – kościół p.w. Św. Małgorzaty Męczennicy, wzniesiony w 1758 roku przez Józefa Mieroszewskiego, burgrabiego krakowskiego.

2)      Cudzynowice – kościół p.w. Św. Antoniego, wzniesiony w 1757 roku przez Teresę Ossolińską, wystrój wnętrz rokokowy.

3)      Topola – kościół p.w. Wniebowzięcia NMP, wybudowany w latach 1839 – 1840 w Kazimierzy Małej, w latach 1973 -1974 przeniesiony do Topoli.

4)      Stradów – kościół p.w. Św. Bartłomieja, wybudowany w 1657 roku. W kościele znajduje się słynący łaskami obraz NMP z dzieciątkiem, pochodzący z XVII wieku.

                                     Kościół w Stradowie  Fot. T. Kościółek

Rogów – spichlerz z 1684 roku, kościółek cmentarny z 1763, obecnie w Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokarni, tam także drewniana dzwonnica z Kazimierzy Wielkiej.